Fęrsluflokkur: Stjórnmįl og samfélag

Hvaš varš um spillinguna?

Fyrir sķšustu kosningar 2009,  var  spillingin ašalmįliš og engin furša.   

Enda voru  žeir sem unnu kosningarnar persóngeršir sem “minnst spilltir” og  žeir sem töpušu voru įlitnir andstęšan.   Sjįlf žekki ég  fólk sem gat aldrei talaš um kommśnista įn žess aš skeyta blótsyršum framan viš, sem kaus Vinstri-gręna vegna žess aš žau voru minnst spillt.  Formašur  Samfylkingar var valinn og žvingašur til forystu į sömu forsendum. 

Helstu markmiš stjórnarinnar voru yfir um og allt um kring aš draga śr,  og helst uppręta žį spillingu, sem aš sönnu var frumlagiš og ein af meginorsökum hrunsins.

Nż stjórnarskrį skyldi vera hryggjarstykkiš ķ žeirri vegferš, ķ samręmi viš nišurstöšu žjóšfundar meš žįtttöku  alls konar Ķslendinga sem valdir voru meš slembiašferš.

Hvernig er stašan nśna?

Ķ vikunni kom śt enn  ein skżrslan frį GRECO  (Group of States against Corruption), sem er nokkurs konar sišanefnd  į vegum European Council  og feršast į milli ašildalanda tekur śt stöšu  mįla ķ stjórnsżslum og kemur meš śrbętur.  Sķšan kemur nefndin aftur aš lišnum įkvešnum tķma og fylgir eftir įrangri sem oršiš hefur.  Ķsland er ašildaland ķ GRECO

GRECO lagši m.a. til

·         Reglur um atvinnužįtttöku hįttsettra embęttis og rįšamanna eftir aš opinberri žjónustu lżkur.

Dęmiš sem žeir vķsušu til var tekiš beint upp śr rannsókn minni į heilindavķsindum fyrir Ķsland 2012 og kynnt var ķ žessu bloggi"One striking example is that of a former Minister of Commerce and Industry (1995 - 1999) who became Governor of the Central Bank (2000-2002) and resigned before the expiry of his 5-year term in order to join an investment group. The investment group he joined was a major investor in one of the banks that was privatised in 2002 and then collapsed in 2008"

·         Sišareglur alžingismanna yršu settar, bętt verši śr hagsmunaskrįningu žannig aš skuldaskrįning umfram hefšbundin hśsnęšislįn yršu tiltekin auk žess sem skuldastaša maka yrši skrįningarskyld einnig.     Ķ rannsókn minni var bent į aš engin eftirfylgni vęri viš žessa hagsmunaskrįningu, og  trśveršuleiki hennar žvķ stórlega dregin ķ efa.

 

·         Settur yrši žröskuldur į gjafir og risnu og skilgreint yrši hvaš teldist hęfileg gjöf eša risna.

 

Dómskerfiš  undir sérstakri smįsjį:

GRECO  męlir meš  aš settir verši stašlar um faglega framkvęmd  sem birt yrši opinberlega meš skżringum , athugasemdum og dęmum.  Dómarar fengju žjįlfun ķ sišferši, heilindum og greiningu į hagsmunaįrekstrum.    Žaš vanti t.d. alveg skilgreiningu į hagsmunaįrekstrum.

Ķ minni rannsókn sem vķsaš var ķ hér fyrr, kom dómskerfiš alveg sérlega illa śt, einmitt vegna skorts į öllum hefšbundnum spillingarvörnum, sem lśta aš gegnsęi į hagsmunaįrekstrum, hagsmunaskrįningu dómara, rįšningaferli dómara, og loks kom fram aš engar sišareglur gilda ķ Hęstarétti.  GRECO lżsti žó įnęgju yfir nżjar reglur um rįšningaferli dómara, sem gerir rįšherra erfišara aš ganga fram hjį faglegu mati nefndar.  Hins vegar var réttilega bent į aš žorri dómara hefši veriš rįšin til starfa žegar engar slķkar reglur giltu.

Hagsmunatengsl og hagsmunaįrekstrar eru “rauša flaggiš” sem alltaf blaktir viš hśn ķ ķslenskri stjórnsżslu.  Vanhęfni vegna hagsmunaįrekstra er oft tekin sem persónuleg móšgun og vörnin felst ķ aš grķpa til “prinsippa” og “drengskapar” sem viškomandi ašili į aš vera haldin sem myndi aldrei hafa įhrif į faglega dómgreind.  Žegar hęstaréttardómari og varnarlögmašur sjįst saman ķ bķó ķ mišjum réttarhöldum, er einmitt gripiš til slķkra varna.

 Žegar “höfušiš” hagar sér svona, er ekki undarlegt aš į einhverjum tķmapunkti hafi   fręgir fešgar hafi veriš įlitnir  ótengdir ašilar ķ bankabixinu.

Nżja stjórnarskrįrfrumvarpiš innihélt margar greinar sem hefšu styrkt spillingarvarnir Ķslands, m.a. 50. greinin um hagsmunaskrįningu alžingismanna og vanhęfi.

Enn sem komiš er  hefur žvķ litlu sem engu oršiš įorkaš ķ spillingarvörnum Ķslands, ekki tókst einu sinni aš setja sišareglur alžingismanna, sem žó höfšu veriš “draftašar”.

Žaš er žvķ ekkert sem kemur ķ veg fyrir aš Finns Ingólfssonar ferliš geti endurtekiš sig .  Eša hvers vegna var barist af svo grimmilegri heift gegn nżju stjórnarskrįnni og sérstaklega žeim įkvęšum, sem kęmu ķ veg fyrir  endurtekningu į ógešslegu spillingunni, sem keyrši hér allt ķ kaf? 

Einn samnefnari frambjóšenda Lżšręšisvaktarinnar er einmitt  einlęg fyrirlitning į spillingu.   Oršiš spilling viršist hins vegar oršiš hįlfgert tabś hjį “stóru frambošunum” žvķ ekki heyrist į hana minnst, žó hśn sjįist og heyrist grasserandi į borši śt um alla stjórnsżsluna.

Spślum dekkiš!  Lżšręšisvaktin er slangan!

Höfundur er ķ 5. sęti ķ Reykjavķk-noršur fyrir Lżšręšisvaktina. 

Logo300x52  LV 


Heilindastušull fyrir Ķsland 2012 - mat į vörnum gegn spillingu

Hvaš:

Ķ byrjun sumars lauk ég viš rannsóknarverkefni sem var lokaverkefni ķ nįmi viš Hįskólann ķ Toronto sem kallast į ensku „Investigative Forensic Accounting“ en gęti śtlagst sem Réttar-rannsóknar endurskošun.  Eftir töluverš heilabrot um efni verkefnisins, sem mig langaši fyrst og fremst til aš tengja viš Ķsland, varš nišurstašan sś aš yfirfęra ašferš Global Integrity um mat į spillingarvörnum ķ löndum vķšs vegar um heim yfir į Ķsland.    

Aušvitaš hefši veriš meira "ęsandi" aš vaša beint ķ fjįrsvikarannsóknir, en allar upplżsingar į žvķ sviši eru óašgengilegar og bundnar trśnaši,  ešli mįla samkvęmt  og hentušu žvķ ekki snarpri tveggja mįnaša rannsóknarvinnu sem žetta verkefni krafšist.

Hvers vegna:

Eitt af žvķ sem kitlaš hefur montstušul margra Ķslendinga til margra įra er nišurstaša spillingarvķsitölu (e: Corruption Perception Index)  sem Transparency International (TI) gefur śt įrlega.  Žannig hefur Ķsland męlst į mešal topp tķu hreinustu og óspilltustu landa įr eftir įr, žó ašeins hafi skyggt į allra sķšustu įr.    Ašrir,  ekki eins kitlgjarnir hafa furšaš sig į žessari nišurstöšu og reynt aš rżna ķ ašferšina og komist helst aš žeirri nišurstöšu aš skilgreining į mśtum (e: bribery) er of žröng, hana žurfi aš vķkka śt til aš fanga žann veruleika sem jafngildir mśtum og mśtužęgni og hefur veriš „fķllinn ķ stofunni“ ķ ķslensku žjóšfélagi įratugum saman.  Hér er aš sjįlfsögšu įtt viš nįpot hvers konar, fręndsemi, vinarhygli, greišasemi og mešvirkni ekki bara ķ opinberri stjórnsżslu heldur śt um allt višskiptaumhverfiš.

Tilgangur verkefnisins var žess vegna aš finna annars konar ašferš, sem vęri gegnsę og rekjanleg til aš meta męlikvarša stjórnunar ( e:  governance indicators), sem myndi jafnframt fanga aš einhverju leyti žį hugmyndir sem flestir hafa um  spillingu į Ķslandi og lżsir sér einna best ķ samžjöppušum ummęlum fyrrverandi ritstjóra MBL um  „ógešslega og prinsipplausa žjóšfélagiš, sem einkenndist af hugsjónaleysi,  tękifęrismennsku og valdabarįttu“ (Skżrsla RNA 8 bindi bls 179)

Spilling hefur skašleg įhrif į samfélagslega įbyrgš og heilindi almennings og stofnana.  Til žess aš draga śr spilltri hegšun er naušsynlegt aš greina uppruna spillingarinnar.  Reglulegt mat į „heilindastušlum“  (e: integrity indicators) nżtist til samanburšar og sem męlistika į umbótum ķ stjórnsżslu.

Hvernig:

Ašferš Global Integrity (white paper) byggist į žeirri stašreynd aš erfitt, ef ekki ómögulegt sé aš męla spillingu og mśtur.  Ķ stašinn snżst ašferšin um aš nįlgast spillingu „aftan frį“ ž.e. aš leggja mat į atriši sem eru til žess fallin aš draga śr spillingu;  ašgang aš stjórnsżslu og möguleika borgara til aš fylgjast meš og stušla aš bęttri stjórnun.  Lagt er mat į tilvist og įrangur spillingavarnakerfis hins opinbera ķ gegnum 325 vķsa, sem hannašir hafa veriš af Global Integrity.  Gegnsęi  stjórnunarįkvaršana og framkvęmda innan stjórnkerfisins eru metin, frelsi fjölmišla, hagsmunaskrįningar, hagsmunaįrekstrar og fjįrmįl stjórnmįlaflokka eru einnig skošuš. 

Einkunnaspjaldiš tekur annars vegar miš af lagaumhverfi „de jure“ og hins vegar innleišingu og framkvęmdar „de facto“  hlutann og greinir styrk og veikleika spillingavarnakerfisins og getur žannig žjónaš sem leišarvķsir til mögulegra śrbóta.  Hluti skżrslunnar er einnig  10- 15 įra tķmalķna, lišinna atburša sem hafa sett merkjanleg spor ķ spillingarsöguna. 

Ég setti upp nokkra hatta og tók aš mér hlutverk rannsóknateymis og ašal rannsakanda sem dregur nišurstöšur saman og gefur einkunn viš hverja vķsbendingu, sem annaš hvort er jį/nei eša nśmeraskali frį 0-100.  Til žess aš draga śr hlutdręgni og auka jafnvęgi ķ einkunnagjöf byggir ašferšin į „blindu jafningjarżni“ (e: double-blind peer review) og er hugsuš sem eins konar gęšastjórnun žar sem rżnarar žekkja ekki til rannsakanda eša öfugt.  Athugasemdir rżnara eru skrįšar nišur og ķ sumum tilfellum tekiš fullt tillit til athugasemda og einkunnagjöf breytt.   Val į jafningjarżnurum var framkvęmd af „mentor“ verkefnisins,  lektor ķ stjórnsżslu viš Hįskóla Ķslands.

Hvenęr:

Skošunartķmabil nęr frį  janśar 2011 – maķ 2012, meš fįeinum undantekningum ef atburšur eša framkvęmd sem metin var hafši ekki įtt sér staš s.l. 18 mįnuši.  Dęmi; Żmsir kosningavķsar eru byggšir į sķšustu Alžingiskosningum 2009 og ef einkunn byggist į tölfręši sem birtist ķ nżjustu opinberum skżrslum  sem fįanlegar voru. 

 Heilinda-einkunn Ķsland 2012 – helstu nišurstöšur

Heilindastušull Ķslands er 71 sem flokkast ķ mešallagi, en lagaramminn fęr góša einkunn, 80  en innleišing og framkvęmd fęr mjög lélega einkunn 59. (sjį mynd) 

Žaš žarf ekki aš koma neinum aš óvörum aš viš blasa fjölmargar įskoranir til bęttra spillingavarna į Ķslandi.  Nišurstöšur sżna aš žrįtt fyrir aš tiltölulega góšur lagarammi sé til stašar, er innleišing og framkvęmd  įbótavant, sem rżrir tilgang og markmiš laganna. 

 

  • Eftir įžreifanlega og forkastanlega atburši varšandi fjįrmįl og fjįrstušning til stjórnmįlaflokka og einstaka frambjóšenda hafa nż lög ekki nįš aš auka traust almennings gagnvart žessum marktęka spillingavķsi.  
  • Hvorki flokkar né frambjóšendur virša tķmamörk sem gefin eru til aš skila fjįrhagsskżrslum til Rķkisendurskošanda. 
  • Hagsmunaskrįning alžingismanna sem birt er į heimasķšu Alžingis er óįreišanleg žar sem hśn er  hvorki endurskošuš né yfirfarin.
  • Reglur um hagsmunaįrekstra eru almennt mjög takmarkašar og veikar og gera rįš fyrir aš einstaklingar meti sjįlfir eigiš hęfi og sjįlfstęši, og įkveši hvort minnihįttar hagsmunir geti haft įhrif į dómgreind, įkvöršun eša fagmennsku.
  • Dómskerfiš er sérstaklega veikt, žar sem skortir allar varnir til aš koma ķ veg fyrir hagsmunaįrekstra.
  • Hagsmunaskrįning opinberra starfsmanna fyrirfinnst yfirleitt ekki.
  • Engar reglur gilda um atvinnužįtttöku opinberra starfsmanna į frjįlsa markašnum.  Žetta  er sérlega alvarlegt ķ ljósi sögunnar, žar sem stjórnmįlamenn hafa aušgast gķfurlega viš žaš aš yfirgefa žing eša sešlabankastjórastöšu, jafnvel įšur en rįšningatķma lżkur, til aš taka žįtt ķ einkavęšingu banka eša kaupa fyrrum opinber fyrirtęki eša žjónustu.
  • Einkavęšing banka og opinberra fyrirtękja ķ upphafi aldar, var hjśpuš įsökunum um pólitķska spillingu og einkavinahygli og žrįtt fyrir aš undirbśningur sé hafinn į  „töku tvö“ ķ einkavęšingu hafa mistök ķ upphaflegri einkavęšingu, ekki veriš gerš upp, eša lög og reglur settar um einkavęšingu rķkiseigna.    

 

Žrįtt fyrir žessa veikleika standa żmsar stošir žjóšfélagsins sterkum fótum. 

 

  • Fullt frelsi fjölmišla til aš greina frį spillingamįlum rķkir, žó aš stjórnmįla- og eigendatengsl varpi skugga į trśveršugleika, sem birtist einna helst ķ fréttamati og hlutdręgri umfjöllun um atburši sem varša almanna hagsmuni.  
  • Embętti umbošsmanns, skattayfirvalda og rķkisendurskošunar er metin fagleg og sjįlfstęš, en eftirlitsstofnanir skortir įbyrgš og įreišanleika til aš tryggja  aš öryggi almennings sé borgiš, eins og lżsir sér ķ nokkrum įžreifanlegum dęmum. (saltmįliš – brjóstapśšar – sorpbrennslumengun).
  • Varnir fyrir uppljóstrara skortir algjörlega og ekkert kerfi er til stašar sem hvetur til upplżsinga um spillingu.
  • Lagarammi um varnir gegn spillingu eru fyrir hendi, en enginn óhįš stofnun eša ašili er til stašar til aš tryggja framkvęmd og innleišingu. 

 

 heilindastudull_1171640.png

(smelliš į mynd til aš stękka)

Ég er tiltölulega „įnęgš“ 

Žrįtt fyrir aš slök śtkoma Ķslands į framkvęmdarhliš spillingavarna valdi vonbrigšum, var ég „tiltölulega įnęgš“  meš aš ašferš Global Integrity viršist nį aš fanga betur įstand sem stemmir betur viš raunveruleikann en margir ašrir spillingamęlikvaršar.  Worldwide Governance Indicators sem Alžjóšabankinn gefur śt, męlir Ķsland hįtt ķ helstu flokkum, nema helst ķ gęši regluverka.  Eins og meš flesta stjórnunarvķsa sem gefnir eru śt af alžjóšlegum stofnunum, skortir gegnsęi og rekjanleika og žvķ ekki hęgt aš meta hvaš liggur aš baki einkunnagjöf. 

wgi.png

Source:  Worldwide Governance Indicators, World Bank Institute

 -----------------------------------

Hef hug į aš birta frekari śtdrętti og nišurstöšur śr hverjum hinna sex kafla fyrir sig, žar sem nįnar verša skilgreindir žeir atburšir eša tilvik sem aš mati höfundar hafši įhrif į einkunnagjöf.

Įhugasamir um žessa ašferš  er bent į aš skoša heimasķšu Global Integrity, žar sem hęgt er aš skoša sams konar einkunnagjöf fyrir rśmlega 30 lönd.

Heilindavķsar, einkunnagjöf og athugasemdir nį yfir 100 blašsķšur.  Vinsamlega hafiš samband viš undirritaša ef alvöru įhugi er į aš rżna ķ nišurstöšur. Netfang jenny.stefania@shaw.ca

 

 


Hvķ eru andleg ķgulker Ķslands, svo hógvęr og žögul į ögurstundu.

Hef mikiš velt žvķ fyrir mér ķ öllu skruminu, skjallinu og bölinu sem flętt hefur yfir ķslenska žjóš s.l. 14 mįnuši, hvar hin sönnu andans ķgulker landsins dvelja, hvaš žau hugsa, hvaš žeim finnst, og hvernig žau sjį framtķšina, sérstaklega nśna ķ morgunsįr hrunsins mikla. 

Ekki fę ég séš aš žau sitji meš garnagaul į Alžingi. 

Sea_urchin_testsAndleg ķgulker ótal skólabóka, voru aš mati Stephans G Stephanssonar skįlds, hįmenntašir lęrdómshrókar.  Hann bar ljśfsįra viršingu fyrir menntamönnum, žvķ hugur hans stefndi alltaf til nįms, en ašstęšur og kjör leyfšu ekki slķkan munaš.  Hann įttaši sig žó sem betur fer į žvķ, aš menntun vęri  einskis nżt, ef ekki fylgdi sjįlfsprottiš afl og önd, meš hvassan skilning, haga hönd, og sķšast en ekki sķst hjartaš sanna og góša. Gęfa Stephans G var aš vera gęddur öllu žrennu.  Hann hefur trślega sęst prżšilega viš stöšu sķna, žegar hann įttaši sig į žvķ aš hann stóš lęrdómshrókum fyllilega jafnfętis, sérstaklega ef žį skorti hans eiginleika.  

Ķ kvöld fann ég 4ja įra grein sem birtist ķ Lesbók MBL 3. desember 2005 eftir Matthķas Johannessen og bar yfirskriftina.

 

"Sį sem selur viršingu sķna er fįtękari en fįtękasti öreigi landsins"  hlekkur hér

Prenta venjulega aldrei śt greinar af viršingu fyrir trjįnum, nema žęr séu sérstaklega įhugaveršar.  Ég hafši undirskrifaš nokkur atriši ķ greininni sem ég lęt fylgja hér:

"Nś bśa tvęr žjóšir ķ landinu og er sambśšin heldur śfin, ef dęma mį af deilum, karpi og rifrildi, jį illvķgum mannskemmdum sem blasa hvarvetna viš ķ fjölmišlum; annars vegar estetķskt ręktaš fólk meš rętur ķ arfleifšinni og į ég žį ekki endilega viš menntamenn, heldur žessa ręktušu alžżšu sem hefur alltaf sett heldur mennskan og sérstęšan svip į žjóšlķfiš, en slķkt fólk er hvorki į dagskrį hér į landi né annars stašar, plįssinu er frekar eytt į hvers kyns andlistamenn samkvęmt skilgreiningum McLuhans, kjaftfora pólitķska fśskara og fallkandķdata, sérfręšinga ķ mannskemmdum, poppara og sjónvarpsstjörnur; og svo hins vegar žessa nżrķku oflįtunga sem fljóta eins og hroši ofan į glóheitu gullinu.

Og svķfast einskis.

Aš žessu leyti hęttir Ķsland aš vera sį mikrókosmos af heiminum sem žaš aš öšru leyti er tališ vera. Nesjamennskan og nįungahatriš hefur alltaf veriš okkur heldur erfišur ljįr ķ žśfu. Og gert okkur hallęrislegri en įstęša vęri til.

Sumt menntafólk er forstokkašir andlistaunnendur og arfleifšarandśš žeirra nįnast eins og hver önnur fötlun. Žeir eru engu betri en rķmnagutlararnir sem töldu į sķnum tķma aš allt vęri leyfilegt,"

Eftir lestur og upprifjun į žessari grein, helltist yfir tregi og söknušur.  Ég velti žvķ fyrir mér hversu öflugt sameinaš "afl og önd" ķ bland viš hvassan skilning og gott hjartalag, vęri ef hin einu sönnu andlegu ķgulker Ķslands, flytu upp į yfirboršiš og hrifsušu Ķsland upp śr hyldżpinu meš sér.


Sišareglur alžingismanna, hvaš dvelur?

Langflestar starfsgreinar hafa svokallaš "code of ethics" 

Fyrir réttu įri birtist frétt į eyjunni og ķ fréttblašinu um : "Sišareglur fyrir žingmenn, sem hafa veriš ķ smķšum allt frį sķšasta kjörtķmabili, verši aš lķkast til samžykktar fyrir nęstu kosningar." haft eftir Arnbjörgu.

Rķkisstjórn Jóhönnu hafši einnig įform uppi um slķkar sišareglur.  Ekkert hefur enn birst į blaši né prenti.

Hvaša aumingjaskapur er žaš aš innleiša ekki slķkar reglur strax.  code-of-ethics-2

Forseti Alžingis gęti gegnt hlutverki sišameistara, sem skęri śr vafasömum mįlum, sem žingmönnum ber aš leggja fyrir, leiki einhver grunur um aš "boš stórfyrirtękis eša banka" til valins žingmanns brjóti ķ bįga viš slķkar reglur.

Žaš er hęgt aš afrita og lķma prżšilegar sišareglur žjóšžinga vķša um heim.  Ętti ekki aš taka nema 10 mķnśtur. 

Žess ķ staš eru haldin nįmskeiš fyrir veršandi alžingismenn ķ oršskrķpinu "hįttvirtur og hęstvirtur".

Slķkar sišareglur myndu skera śr um ķ eitt skipti fyrir öll, hvort brot hafi įtt sér staš, svo aumingjagóš og skilningsrķk žjóšin žurfi ekki aš velta sér upp śr raušvķnsdrykkju og lżgi.

Hér er eitt dęmi:

CODE OF ETHICS FOR GOVERNMENT SERVICE 

Any person in Government service should: 

1. Put loyalty to the highest moral principals and to country above loyalty to Government persons, party, or department.

2. Uphold the Constitution, laws, and legal regulations of the United States and of all governments therein and never be a party to their evasion.

3. Give a full day's labor for a full day's pay; giving to the performance of his duties his earnest effort and best thought.

4. Seek to find and employ more efficient and economical ways of getting tasks accomplished.

5. Never discriminate unfairly by the dispensing of special favors or privileges to anyone, whether for remuneration or not; and never accept for himself or his family, favors or benefits under circumstances which might be construed by reasonable persons as influencing the performance of his governmental duties.

6. Make no private promises of any kind binding upon the duties of office, since a Government employee has no private word which can be binding on public duty.

7. Engage in no business with the Government, either directly or indirectly which is inconsistent with the conscientious performance of his governmental duties.

8. Never use any information coming to him confidentially in the performance of governmental duties as a means for making private profit.

9. Expose corruption wherever discovered.

10. Uphold these principles, ever conscious that public office is a public trust.

[Source: U.S. House of Representatives Ethics Committee]


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband