Fęrsluflokkur: Trśmįl og sišferši

Meš vottorš ķ sišferši! "The Spirit of the standard"

Žrįtt fyrir aš hafa setiš ótal tķma ķ reikningshaldi hjį "Grandfather reikningshalds" į Ķslandi, Stefįni Svavarssyni, dettur mér ekki ķ hug aš lķta į vottoršiš, sem vottorš ķ sišferši.

Į hinn bóginn, er ljóst aš Félag Löggiltra Endurskošanda hefur skķtfalliš į meginmarkmiši sķnu:

" aš gęta samfélagslegra hagsmuna" ķ ašdraganda hruns. 

Allur sį lęrdómur, sem įtti og mįtti draga af falli Enrons, og hratt af staš miklum breytingum ķ reikningsskilaašferšum hjį endurskošendum vķša um heim,  viršast fljótt į litiš, ašeins hafa snśist um aš vernda endurskošendur,  ž.e. firra žį įbyrgš.

Žaš er meš hreinum ólķkindum, aš ekki skuli hafa heyrst stuna frį einum einasta endurskošanda, žessara glępafélaga, sem stundušu "skipulagša" glępastarfsemi, sem žarf ekki einu sinni hįmenntaša endurskošendur til aš fatta.

Ķ fyrirlestrum sķnum į dögunum, rįšlagši William Black, aš beita skynsemissjónarmišum, žegar kemur aš möguleikum til aš endurheimta "rįnsfenginn".

Ķ Bandarķkjunum, hefur žessi "djśpi vasi" fyrst og fremst veriš ķ formi bótakröfu į tryggingafélag endurskošenda.

Ķ lögum um endurskošendur 6. grein ber endurskošanda skylda til aš hafa starfsįbyrgšartryggingu.

  6. gr. Starfsįbyrgšartrygging.
Endurskošanda er skylt aš hafa ķ gildi starfsįbyrgšartryggingu hjį vįtryggingafélagi sem hefur starfsleyfi hér į landi vegna fjįrhagstjóns sem leitt getur af įsetningi eša gįleysi ķ störfum hans eša starfsmanna hans samkvęmt lögum žessum. Tryggingarskyldan fellur nišur ef endurskošandi leggur inn réttindi sķn, sbr. 1. mgr. 24. gr.

 

„The spirit of the standard“
„Žetta er eitt af žvķ sem aš formašur nśverandi
alžjóšlega reiknisskilarįšs er sķfellt aš brżna
fyrir mönnum. Hann er aš segja aš žiš veršiš
aš finna „the spirit of the standard“ og vinna
ķ samręmi viš hann en ekki aš reyna aš finna
einhver
göt og segja: Ja, žaš stendur hvergi
aš ég megi ekki gera žetta, eša, žaš stendur
hvergi aš ég žurfi aš gera žetta. Žś įtt aš reyna
aš finna žennan anda. Og žaš er aldrei hęgt
ķ svona fagi aš bśa til einhvern tęmandi lista
af öllu žvķ sem gera žarf, žaš er ekki hęgt,
žannig aš žś veršur aš tileinka žér žennan
hugsunarhįtt,
bęši ķ endurskošuninni og ég
er aš segja: Lögin eru alveg nógu skżr til žess,
žannig aš hafi menn ekki nįš aš stašfesta efnisinnihaldiš
ķ reikningunum sjįlfum žį er hęgt
aš halda žvķ fram aš menn hafi ekki stašiš
sig ķ stykkinu.“
Śr skżrslu Stefįns Svavarssonar fyrir rannsóknarnefnd
Alžingis
23. október 2009, bls. 18.

 

Ķ ljósi žessa, langar mig aš vekja athygli į žessum žrumupistli skįlds, til excel skįlda:

 

 

Gušmundur Andri Thorsson skrifar: bilde.jpg

Svo ótal margt žarf aš endurskoša nśna - söguna, sjįlfsmyndina, pólitķkina, oršręšuna, žjóšarhugmyndina, sišferšiš?… En fyrst og fremst žarf žó aš endurskoša endurskošendurna.

Žeir voru ašalskįldin ķ bęnum.

Žessir sśrrealistar klęddust grįu og žegar žeir tölušu streymdi grį žoka śt um munninn į žeim. Žeir geršu sjįlfa sig ósżnilega en sköpušu sér sterk tįkn sem ekki uršu vefengd. Žeir tóku sér bólfestu ķ grįum hįhżsum og köllušu sig alžjóšlegum nöfnum sem virkušu óskaplega ensk og heišvirš. En žeir bullušu meira en Jón Gnarr.

Traustiš selt

Į bak viš hvern śtrįsarvķking var her af žeim. Žegar viš lżsum yfir óbeit okkar į auraspuna śtrįsarvķkinganna er rétt aš hafa hugfast aš žeir voru einungis hinn sżnilegi hluti žess villta tryllta spillta kapķtalisma sem hér var innleiddur af trśarlegri stašfestu. Žeir sįtu žarna einhvers stašar į bak viš grįu mennirnir meš śtlensku skammstafanirnar og unnu baki brotnu viš aš finna leišir til aš brjóta reglur, koma undan, snišganga, fela, flękja - gera žaš sem ķ daglegu tali er auškennt meš sögninni "aš svindla" žó aš žaš hafi sjįlfsagt aldrei hvarflaš aš neinum žeirra. Žeir héldu aš žeir vęru aš "spila fast", "leika sóknarbolta", "ganga eins langt og dómarinn leyfir". Žeir hugsušu ķ fótboltaklisjum. Žeir höfšu allir lęrt žaš ķ skólanum aš tilgangur lķfsins vęri aš bśa til vöru śr sér og fį pening. Meš öllum rįšum.

Fram hefur komiš aš višskiptahęttir mannsins sem vešsetti bótasjóš Sjóvįr ķ braski sķnu hafi veriš kenndir viš Hįskólann og nemendur sérstaklega lįtnir gera grein fyrir žeim į prófi. Žaš er ekki endilega vegna žess aš kennarar viš Hįskólann séu sišlausir eša fįbjįnar - žeir hafa kannski bara ekki mikiš hugsaš śt ķ rétt og rangt - og flękjurnar sem téšur višskiptamašur bjó til viršast hafa žótt svo athyglisveršar frį faglegu sjónarmiši aš ašdįun hafi vakiš. En žaš vantar augljóslega eitthvaš ķ nįm žar sem slķkt er kennt meš velžóknun. Sjįlf hugmyndafręšin į bak viš žaš er röng. Sś hugmyndafręši aš allt okkar hįttalag og öll okkar einkenni sé vara į markaši: lķka traust.

Meš vottorš ķ sišferši

Višskiptadeildir hįskólanna framleiddu fólk sem skrifaši til dęmis upp į bókhaldiš hjį Fl-Group sem hlżtur aš hafa veriš dularfullt žvķ engu var lķkara en aš menn tęmdu meš hlįlegum flugfélagakaupum žį digru sjóši sem tekist hafši aš nurla saman įratugum saman meš einokunarokri į žrautpķndri žjóš. Žegar Vilhjįlmur Bjarnason reyndi aš grafast fyrir um undarlegar fęrslur af reikningum žį kom viršulegur endurskošandi og traustsali frį firma meš afskaplega langt śtlenskt nafn og vottaši aš ekkert óešlilegt sęist. Žaš var mikiš um slķk vottorš į žessum įrum. Ķ gamla daga voru sum okkar meš vottorš ķ leikfimi - hér tķškašist aš gefa hressum gaurum vottorš ķ sišferši.

Halldór Įsgrķmsson (sem raunar er endurskošandi) var ķ sjónvarpsvištali į dögunum žar sem fram kom aš įkaflega vel hefši tekist til viš einkavęšingu bankanna, sem fariš hefšu til ašila sem alls ekki tengdust žįverandi stjórnarflokkum; Finnur Ingólfsson bara forstjóri śtķ bę, og hvķ skyldi hann gjalda žess aš hafa veriš einhvern tķmann ķ Framsóknarflokkum? Halldór višurkenndi meš landskunnum semingi aš ef til vill hefši eftirlitiš brugšist, en benti hins vegar į aš stjórnvöld hefšu treyst žvķ aš endurskošendur gęttu žess aš allt vęri eins og žaš ętti aš vera - kannski śt af öllum löngu og traustvekjandi śtlensku nöfnunum.

Žegar sį mikli vefstóll, Enron, var afhjśpašur ķ Bandarķkjunum, beindu menn mjög sjónum aš endurskošendafyrirtękinu sem bęši annašist rįšgjöf um auraspunann og endurskošaši svo bókhaldiš, Arthur Andersen. Af žvķ tilefni var rętt viš żmsa endurskošendur hér į landi ķ višskiptablaši Moggans, žar į mešal einn hjį KPMG. Hann var spuršur um naušsynina į opinberu eftirliti meš störfum žessarar stéttar. Hann telur žaš óheppilegt: "Opinbert kerfi sé oft žungt ķ vöfum og hętt sé viš aš žvķ myndi fylgja stöšnun."

Stöšnun. Soldiš fyndiš orš hjį endurskošanda. Bókhald er nefnilega svo skapandi.

 


mbl.is Mįl įn hlišstęšu
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Skattaprófiš žyngist, gruggiš ķ glasinu eykst.

Hugsašu žér glas fullt af vökva.  Nešst į botninum er brśn žykk lešja 10%.

Sķšan tekur viš gruggugt vatn, sem er gruggugara nešst en veršur tęrara eftir žvķ sem ofar dregur 80%. Efsta lagiš er svo krystaltęr vökvi 10%.

Mannlegt ešli og afstaša gagnvart svindli, prettum, lygum,  svikum og žjófnaši lżsir sér ķ žessu glasi. glas-of-waterNešsta lagiš; lešjan eru žeir sem munu alltaf svķkja, stela og svindla, sama hvaš gengur į.  Žeir eru gjörsamlega sišblindir og veruleikafirrtir. 

Grugguga vatniš endurspeglar tękifęrissinnana; ef aš tękifęri bżšst, žį svindla žeir og stela lķka.  Žeir sem eru nęr lešjunni eru lķklegri en žeir sem ofar eru, til aš grķpa glóšina žegar hśn gefst,  hinir sem eru ofar, munu hugsa sig vel um, vega og meta įvinning og įhęttu. 

Efsta lagiš mun aldrei svindla, svķkja eša pretta hvaš sem į gengur,  žetta er fólkiš sem allir vilja vera ķ orši en ekki endilega į borši, žvķ hętt er viš aš įhęttufęlnin og dżrlingabjarminn verši leišinlegur til lengdar, trślega algjörlega hśmorslausir lķka. 

Ofangreint hefur margsinnis veriš kannaš og enginn getur ķ raun „ekki séš žau tilvik“ žegar žeir gruggast svolķtiš,  t.d. gagnvart skattinum eša hverju žvķ tilfelli žar sem mammon og pyngjan kemur viš sögu.

Žaš er žess vegna mikilvęgt hvort heldur žaš er į vinnustaš, į heimili, eša ķ žjóšfélagi, aš prófiš sé ekki of žungt.  Tękifęri til undanskots og žjófnašar veršur aš fyrirbyggja meš skżrum, gegnsęjum leikreglum, žar sem allir sitja viš sama borš.  Langflestir žrį aš vera heišvirtir borgarar, en žį verša žeir aš geta stašist prófiš, samkvęmt normalkśrfu.

Žegar t.d. skattprósenta er hękkuš śr hófi fram, žyngist prófiš og gruggiš eykst.  Žess vegna mį fęra fullgild rök fyrir žvķ aš hękkandi skattprósenta skili sér ķ meiri undirheimastarfsemi og svikum, og žvķ skili hśn ķ raun minni tekjum til rķkisins, en ef prósentan er hófstillt.

Įtti ķ töluveršum tremma viš aš sannreyna žetta sjónarmiš varšandi žį śtrįsarvķkinga, sem gįtu ekki einu sinni greitt lęgsta fjįrmagnstekjuskatt ķ heimi, og fluttu fjįrmuni sķna til aflandseyja.  Žį komst ég aš žeirri nišurstöšu aš žeir vęru ķ raun brśna lešjan į botninum.

Segja mį aš įstandiš ķ dag į Ķslandi megi lķkja viš aš hręrivél hafi veriš stungiš onķ glasiš, og nś sé žaš löšrandi ķ brśnu gruggi.  Ekki endilega aš tękifęrin séu svo mörg, heldur aš sį lögašili sem er aš leggja į  žyngri og žyngri byršar, hefur gjörsamlega misst allan trśveršuleika og traust.  Žaš er bśiš aš hrifsa eignir, lękka laun, hękka skatta, og svo į aš skrifa undir margra įra įžjįn sem slekkur alla von um betri tķš um langa framtķš.   

Einasta von um aš botnfall verši ķ glasinu aftur, er aš skafa lešjuna burt, koma henni undir lög og reglur, sem allir héldu žó aš rķktu ķ réttarrķkinu.  

Sķšan žarf aš gęta žess alltaf aš fękka og śtrżma tękifęrum, meš žvķ aš hafa einfaldar og skżrar reglur, sem ekki er hęgt aš tślka til andskotans  og stóreflt eftirlitskerfi, sem allir ašilar treysta į aš sé sanngjarnt og tryggi aš allir sitji viš sama borš.

Mannlegt ešli veršur aldrei umflśiš.

17.jśnķ 2009   Jennż Stefanķa J
mbl.is Misrįšin skattastefna
Tilkynna um óvišeigandi tengingu viš frétt

Orš ķ fortķš töluš; Višskipti og sišferši, žversögn eša žvingun?

Var aš grśska ķ kjallaranum aš leita aš rśšustrikušum blöšum fyrir dóttur, rakst žį į žennan fyrirlestur sem ég hélt  į Mįlžingi Sišfręšistofnunar Hįskóla Ķslands 3. október 1997.

Eftir aš hafa lesiš hann yfir, tel ég aš žessi fyrirlestur eigi fullt erindi inn ķ umręšu dagsins ķ dag į eins įrs afmęli bśsįhaldabyltingar 20.janśar 2010 tępum 13 įrum seinna.

Umręšan ķ dag er svolķtiš aš gjaldfella alla "eftirįspekinga", svona rétt eins og enginn hafi yfirleitt leitt hugann aš sišferšislegum gildum, hagfręšilegum rökum, eša öšrum pęlingum fyrir žennan afdrifarķkadag fyrir réttu įri sķšan.

 

Įgętu įheyrendur,

Fyrirlesurum hér voru gefnar frjįlsar hendur ķ efnistökum sķnum.  Ég kżs aš nįlgast višfangsefniš śt frį žeirri spurningu; Hvers vegna fyrirtęki ęttu yfirleitt aš įstunda sišlegar pęlingar, og hvernig žaš samrżmist höfušmarkmiši žeirra.

Nišurstaša mķn er sś aš hrein višskipta- og markašssjónarmiš žvingi fyrirtękin beinlķnis til vaxandi žįtttöku ķ sišlegri breytni gagnvart žjóšfélaginu og almenningi.  Sķšan mun ég fjalla um enn eina sérstöšu Ķslands, nefninlega sérstöšu ķ sišferšislegum įgreiningsmįlum og loks ķ anda yfirskriftar mįlžingsins afgreiša afstöšu mķna aš svo stöddu gagnvart skrįšum sišareglum.

Togstreyta višskipta og sišferšis

Žaš gętir įkvešinnar togstreytu milli višskipta annars vegar og sišferšis hins vegar. 

Į mešan oršiš "višskipti" felur óneitanlega ķ sér įkvešna spennu, tękifęri, hraša, gróšravon į grundvelli žröngra hagsmuna, felur oršiš "sišferši" ķ sér įkvešin óžęgindi, bremsu, ķhugun į afleišingum, glötuš tękifęri og tillitsemi viš ólķka hagsmuni.   Žannig myndar samsetning "harša" oršisins višskipti og "mjśka" oršsins sišferši įkvešinn įrekstur og žversögn ķ huga og mįlskilningi.  Hiš harša gróšarmarkmiš višskipta viršist eiga fįtt sameiginlegt viš höfušdyggšir sišfręšinnar.  Engu aš sķšur hefur višskiptaheimurinn brugšist viš kröfu almennings og stjórnvalda um aš axla žjóšfélagslega įbyrgš og almenna sišvęšingu ķ auknum męli.

Sišvęšing višskiptalķfsins ķ hinum vestręna heimi į žessum forsendum, hófst ķ raun ekki fyrr en ķ lok sjöunda įratugarins.  Umręšur og spurningar um stjórnun og įbyrgš fyrirtękja gagnvart samfélaginu, starfsmönnum, hluthöfum og umhverfinu uršu įleitnari og fyrirtękin hvött til aš axla aukna žjóšfélagslega įbyrgš.  Višbrögš stjórnenda og eigenda fyrirtękja voru ķ fyrstu lķtil, žvķ žessi krafa strķddi gegn grundvallar markašslögmįlum og margir ž.į.m. Milton Friedman töldu aš krafan um aukna žjóšfélagslega įbyrgš fyrirtękja kęmi til meš aš grafa undan tilverugrundvelli žeirra.  Samkvęmt skilgreiningu Friedmans, er tilgangur fyrirtękja fyrst og fremst aš hįmarka gróša fyrir eigendur sķna.  Žaš sé hlutverk stjórnvalda og stofnana aš sjį um heilbrigšismįl, menntun, nįttśruvernd o.ž.h.  Žį bendir Friedman į aš veriš sé aš fęra višskiptalķfinu stórhęttulegt vald, sem felst ķ žvķ aš taka žjóšfélags- og sišferšislegar įkvaršanir.  Valdaumboš  stjórnenda fyrirtękja til aš įkvarša ķ mįlum sem varša samfélagiš, sé ekki byggt į lżšręšislegum kosningum heldur einstaklingshagsmunum og sé žvķ ekki réttmętt.  Fyrirtękin eiga aš stunda višskipti ķ gróšarskyni og greiša skatta af gróšanum, sem lżšręšislega kjörnir fulltrśar sjį um aš śtdeila ķ žjóšfélaginu.

Žetta sjónarmiš er bęši réttmętt og heišarlegt, žvķ Friedman dregur žarna hęfi višskiptalķfsins til įkvaršanatöku stórlega ķ efa, žegar hagsmunir žess og žjóšfélagsins skarast.

Augljóslega hafa sišferšislegar įkvaršanir veriš hluti af starfsemi fyrirtękja frį örófi alda.  Į sama hįtt er jafnaugljóst aš ósešjandi markašir, takmarkalaus vörueftirspurn, umframframboš į vinnuafli og mikill vöxtur er ekki kjörinn jaršvegur fyrir mjśk mįl og bremsur.  Aušvelt er aš sjį fyrir sér hvernig "mjśku" mįlunum var żtt til hlišar ef žau į annaš borš komu til umfjöllunar, į mešan višskiptalķfiš bjó viš slķka gósentķš.

Fyrirtękin voru žį og eru enn óumdeilanlega uppspretta hagvaxtar og grundvöllur meiri lķfsgęša.  Enda žótt gildismat mannfólksins gagnvart lķfsgęšum sé afstętt, žį kemur aš žvķ aš fleiri og fleiri telji sig fullnęgša af lķfsgęšum og hefja leit aš andlegum gęšum.  Vöxtur fyrirtękja og atvinnugreina er heldur ekki takmarkalaus. 

Įhugi į andlegum veršmętum eykst eftir žvķ sem veraldlegum frumžörfum er fullnęgt, og takmarkandi vöxtur fyrirtękja knżr žau til aš skoša fleiri hlišar og nżjar leišir til aš višhalda sjįlfum sér.   Samkeppnislegir yfirburši fyrirtękja męlast nś ekki eingöngu ķ hįu tękni- og žjónustustigi, heldur einnig hversu trśveršugt fyrirękiš er sem sišferšisvera śt į viš.  Meš žessu er ég einfaldlega ša segja aš stjórnendur og eigendur fyrirtękja ķ upphafi sjöunda įratugarins voru ekkert göfugri eša betri en fyrirrennarar žeirra, sem kepptust viš aš framleiša vopn og drįpstól, heldur réšu hin hreinu og köldu višskiptasjónarmiš feršinni.

Ennfremur aš grundvöllur fyrir vaxandi almennri sišferšiskennd og vitund sé ekki eingöngu sprottin af skorti og örbirgš heldur einnig af aukinni velmegun sem fyrirtękin og atvinnulķfiš įttu žįtt ķ aš skapa.  (innsk. mitt  ég hafši sannarlega trś į betri tķma žarna 1997)

Hin tęra sišfręši mun seint višurkenna "sišvęšingu višskiptalķfsins" į žessum forsendum, en žegar horft er til žess hversu aušvelt er aš sjį fyrir sér ógnun, atburši og ašstęšur sem žurrka śt į einnu nóttu, sišmeningu hverju nafni sem hśn nefnist, skiptir hvatinn til betri breytni minna mįli en afleišingar breytninnar.

Andstęšir pólar

Félagshyggju- og markašshyggju var lengi stillt upp sem gagnstęšum pólum og tilhneigingin aš flokka hugmyndafręši félagshyggju ķ dyggšir, og markašshyggju ķ lesti, óumdeild.  Fall kommśnismans og afhjśpanir spillingar og sišleysis, sem fylgdu ķ kjölfariš stašfestu enn frekar aš hlutirnir eru hvorki alveg raušir né alveg blįir.  Nś er erfitt aš koma auga į skörp mįlefnaleg skil ķ stjórnmįlum.  Flokkarnir eru sķfellt aš fęrast nęr og nęr og flestir višurkenna nś aš markašslögmįlin meš hęfilegu samblandi af félagshyggju er lķklegri til įrangurs.  Sanngirni, réttlęti og fagleg sjónarmiš lįta įgętlega ķ eyrum af vörum žeirra, sem įšur voru kenndir viš eldrautt eša helblįtt.

Męlistika į gott sišferši 

Heišarleiki, sanngirni, viršing og įbyrg hegšun eru męlistikur okkar į gott sišferši.  Įbyrg hegšun gagnvart samfélaginu er sį žįttur sem sżnilegastur er śt į viš og keppast fyrirtęki nś viš aš undistrika ķmynd sķna sem įbyrgur žjóšfélagsžegn.  Ķ kjölfariš hlżtur svo krafan um gegnsęi og heilindi aš baki ķmyndarinnar.

Hin  jįkvęša afleišing af "meintum vafasömum" hvata til sišvęšingar višskiptalķfsins er sś žróun aš almenningur gerir sķfellt rķkari sišferšiskröfur til framįmanna ķ pólitķk og višskiptalķfinu.  Upplżsinga- og fjölmišlabyltingin gerir žessum ašilum erfitt um vik aš leika tveimur skjöldum og tvķskinnungur er jafnvel litinn alvarlegri augum, en ef ašilar stķga į stokk og višurkenna spillingu eša sišferšisbresti.  Umburšarlyndi mannsins gagnvart mannlegum breyskleika į sér lķtil takmörk.  Į hinn bóginn er óhętt aš fullyrša aš umburšarlyndi gagnvart fyrirtękjum, stjórnmįlamönnum og embęttismönnum sé žverrandi og žvķ ešlileg og skynsamleg višbrögš žessara ašila aš sišvęšast.

Ķ pólitķk er sišferšisžrek og heilindi stjórnmįlamanna jafnt ķ persónulegu sem opinberu lķfi jafnvel gerš hęrri undir höfši en leištoga- og stjórnunarhęfileikar žeirra og aušvelt er aš sjį fyrir sér sambęrilega žróun ķ višskiptalķfinu.  Į hinn bóginn veršur aš taka fullt mark į efasemdum og įbendingum Friedmans į žeirri augljósu hęttu sem vofir yfir, ef įkvaršanir er varša velferšasamfélagiš og žjóšfélagiš taka of mikiš miš af žröngum višskiptalegum hagsmunum fįrra og ekki sķšur žegar kjörnir fulltrśar, sem bera sišferšislega skyldu til aš žjóna hagsmunum okkar fjöldans, žjóna ķ krafti valdsins, žröngum hagsmunum afmarkašra hópa ķ žjóšfélaginu.

Sérstaša okkar

Fęra mį rök fyrir žvķ aš sérstaša ķslensks višskipta-og efnahagsumhverfis sé svo mikil, aš hśn gerir jafnvel rķkari sišferšiskröfur til żmissa įkvaršana og višskiptahįtta.  Nęgir ķ žvķ sambandi aš nefna; fįmenniš, kunningja- og klķkusamfélag og vķkingauppruni.

Fįmenniš og örsmįr heimamarkašur.

Ķ samanburši viš ašrar žjóšir er Ķsland örflaga og jafnvel sameinaš fyrirtęki Ķsland hf, vęri flokkaš ķ lķtiš eša mešalstórt į mešal hinna.  Mišaš viš ótrślega fjölbreytta atvinnuflóru, fjölda fyrirtękja og stofnana gętu sumir jafnvel haldiš žvķ fram aš eitthvaš meira en lķtiš vęri aš hjį Hagstofu og manntalinu.  Mišaš viš umsvif ęttum viš aš vera amk. 3 milljónir

Ęttar- og fjölskyldutengsl, kunningja og vinatengsl og félaga og pólitķsk tengsl aš višbęttum óstjórnlegum įhuga og forvitni um hvernig žessum tengslum er hįttaš, skapa alltaf tortryggni viš opinberar mannarįšningar og skipanir ķ stjórnir og rįš, sem gerir rķkari kröfur til faglegra sjónarmiša.

Vķkingauppruni

Hinn blóšugi vķkingauppruni okkar setur lķklega einnig svip į žjóšareinkenniš (innsk mitt lķtiš vissi ég žį) og skapar žannig įkvešna sérstöšu, sem almennt einkennist af vantrś į lögum og reglum, vantrausti į nįungann en miklu sjįlfstrausti, sjįlfumgleši og žrjósku.

Hinn sišvęddi, vestręni heimshluti višurkennir ekki lengur "survival of the fittest" ķ manneskjulegu tilliti.  Ķ višskiptalķfinu er žetta lögmįl ķ fullu gildi.  Hįmarkshagvkęmni, lögmįl frambošs og eftirspurnar mišar alltaf aš žvķ aš hęfustu fyrirtękin halda velli į kostnaš hinna sem deyja.  Undir kjöroršinu " Evrópa fólksins" hefur ESB framleitt ógrynni af reglugeršum og tilskipunum sem allar miša aš bęrilegra lķfi og lśta aš heilsu, jafnrétti, atvinnuöryggi og umhverfismįlum og stefna aš žvķ aš lįta fyrirtękin axla meiri įbyrgš. 

Enda žótt žįtttaka okkar ķ EES žvingi okkur til aš taka upp żmis lög og reglur žį viršist gęta įkvešinnar tregšu og žrjósku viš aš bregšast viš žeirri žróun sem er aš verša ķ alžjóšlegu višskipta- og stjórnmįlalķfi vegna vaxandi žrżstings frį almenningi.

Dęmi um žetta er hversu tregir ęšstu stjórnendur, embęttismenn og stjórnmįlamenn eru žegar kemur aš žvķ aš axla įbyrgš af gjöršum sķnum og segja af sér hafi žeir brugšist.  Hér getur annaš hvort veriš um žaš aš ręša aš almenningur žrżstir ekki nóg į, almenningsįlitiš er ekki nógu kröftugt eša aš musteri ęšstu manna ķ toppstöšum sé svo skothelt aš menn komast einfaldlega upp meš hvaš sem er.    Menn verša svo aš meta žaš hver meš sjįlfum sér hvort er veikara, sišferši almennings eša kerfisins. 

Samkeppnislög eru ķ raun skrįšar sišareglur višskipta og miša ekki eingöngu aš žvķ aš efla heilbrigši og sišferši ķ višskiptum, heldur er markmiš žeirra beinlķnis aš standa vörš um hagsmuni litlu fyrirtękjanna gegn žeim stęrri, sem ķ krafti markašsyfirrįša njóta yfirburša ķ kapphlaupinu um aš halda velli. 

Fįkeppni

Fjįrfestingažörf ķ atvinnutękjum er mjög mismunandi milli atvinnugreina, en almennt mį segja aš eftir žvķ sem fjįrfestingatękin eru dżrari, žvķ naušsynlegra er aš nį fram stęršarhagkvęmni ķ rekstri.  Viš slķkar ašstęšur rķkir fįkeppni ķ atvinnugreininni.  Ķ langflestum greinum hér į landi rķkir fįkeppni, enda męla öll markašsleg, skynsemis og hagkvęmnisrök fyrir žvķ ef greinin į aš standa undir sér.  Žróunin undanfarin įr hefur veriš hröš ķ žį įtt aš knżja fyrirtęki  ķ samruna og samstarf og sameinašur opinn markašur og śtrįs ķslenskra fyrirtękja į erlenda markaši hefur frekar hert į žessari žróun.

Žvķ gętir įkvešinnar žversagnar žegar samkeppnisyfirvöld ķ ljósi žröngrar tślkunar į heimamarkaši, koma ķ veg fyrir og banna fyrirtękjum aš sameinast eša eiga meš sér samstarf um samnżtingu į dżrum tękjum, eins og mörg mįl undanfarin misseri bera meš sér.  Žannig stangast markmiš samkeppnislaga į viš markmiš fyrirtękjanna um hagkvęmni og aršsemi meš žeim afleišingum aš allir tapa og samkeppnisstašan veikist.

Klķkusamfélagiš

Ęttar-kunninga og pólitķsk tengsl og meint misnotkun žeirra til aš öšlast frama eša fį óešlilega fyrirgreišslu er hįvęr ķ ķslensku žjóšlķfi. 

Į sama tķma og sišferšiskennd okkar ķ žessu tilliti er aš aukast, m.t.t opinberra mannarįšninga og vaxandi óžoli gagnvart fyrirgreišslupólitķk, veršum viš lķka aš foršast tvķskinnunginnn sem alltaf kemur upp žegar rįšiš er ķ feitar stöšur.  Tengsl- og kunningsskapur er óhjįkvęmileg stašreynd ķ ķslensku samfélagi.  Öll samskipti višskipta og žjóšfélagslegs ešlis verša aš taka miš af žessu.

Viš žurfum aš standa klįr į hinum ólķku hlutverkum okkar, sem yfirmašur, starfsmašur, foreldri, ęttingi, vinur, keppinautur, samstarfsašili og pólitķskur samherji, žvķ leišir okkar eru alltaf aš skarast og oft į tķšum eru žaš sömu einstaklingarnir sem koma viš sögu.

Trśveršugleiki okkar sem einstaklinga mišast viš hversu miklum samhljómi okkur tekst aš nį ķ ólķkum hlutverkum og žar koma sišferšisrök sterkt viš sögu. 

Meš višskiptarök og fagleg sjónarmiš aš leišarljósi, er hęfasti einstaklingur rįšinn, hagkvęmasta verš, įsaęttanleg gęši og góš žjónusta rįša vali okkar į birgja og samstarfsašila og meš sišferšisrökin: sanngirni, heišarleika og gagnkvęma viršingu aš leišarljósi, er komiš įgętis samskipta og įkvaršanamódel ķ ólķkum hlutverkaleikjum įn tillits til persóna, leikenda og pólitķskra skošana žeirra. 

Į sama hįtt og Friedman dregur ķ efa hęfi višskiptalķfsins til žjóšfélagslegra įkvaršana, mį draga hęfi stjórnmįlamanna til višskiptalegra įkvaršana, s.s. mannarįšninga ķ efa, enda ljóst aš pólitķsk afskipti af slķkum rįšningum eru ķ fullkominni óžökk viškomandi umsękjanda.

Hugsunar og hegšunarmynstur  žjóšfélagsins endurspeglar hiš sameiginlega sišferši okkar.  Viš tökum öll žįtt ķ aš móta žaš meš ólķku gildismati, višhorfi, fordómum og hrokafullri afstöšu til manna og mįlefna.  Žaš er aušveldara aš fella dóma en finna śrlausn.  Umręšan um sišferšismįl ber of mikinn keim af fortķšinni og réttlęting gjörša tekur of mikiš miš af gömlum sišum og venjum og hvernig ašrir hafa komist upp meš vafasama hluti ķ fortķšinni.  Slķk umręša kemur okkur ekki śr spori ķ įtt til betra sišferšis.

Lokaorš

Ég er almennt į móti žvķ aš rķgbinda allt ķ lög og reglur.  Lög og reglur žurfa aš vera einfaldari en umfram allt sanngjarnar.  Skrįšar reglur og lög segja auk žess oft meira um hvaš sé bannaš fremur en hvaš sé leyft.  Ķ hugum margra ber žaš lķka vott um śtsjónarsemi og töffaraskap aš finna lagasmugur til aš komast hjį lögum, bošum og bönnum.

Ķ sjö sišfręšilestrum lżsir Pįll Skślason  höfušeinkennum sišareglna žannig: " žęr eru ķ ešli sķnu óskrįšar rétt eins og reglur tungumįlsins, viš lęrum žęr lķka meš sama hętti og viš lęrum tungumįliš.  Sišareglur eru óhįšar einstaklingunum og eiga rętur sķnar ķ žeirri einföldu stašreynd aš viš deilum lķfinu og erum knśin til aš taka tillit hvert til annars, žaš er viš žurfum aš lęra aš vera sanngjörn ķ samskiptum okkar viš ašra"

Nś hafa żmsar starfsgreinar skrįš sérstakar sišareglur fyrir sķna starfstétt. Ķ flestum tilfellum eru žessar reglur óhįšar fyrirtękjum og varša starfstéttina ķ heild og uppfylla žvi skilyrši sišareglna aš žvķ leyti.  Skrįšar sišareglur einstakra fyrirtękja eru hins vegar vafasamar į žeirri forsendu aš žęr geta veriš ólķkar eftir ešli og starfsemi fyrirtękjanna og ennfremur geta žessar reglur aldrei nįš yfir öll sišferšisleg įlitamįl sem upp koma.

Į hverjum degi eru starfsmenn og stjórnendur aš taka sišferšislegar įkvaršanir.  Stöšugar umręšur og pęlingar eftir ešli įlitamįla žurfa aš fara fram, žróunin er ör og sķfellt eru aš koma upp mįl allstašar ķ žjóšfélaginu žar sem ólķkar afstöšur og višhorf koma fram, sem ósjįlfrįtt styrkir eša veikir sišferšisvitund. 

Skrįšar reglur hafa hins vegar tilhneigingu til aš öšlast sjįlfstęšan tilverurétt og geta žannig hvķtžvegiš einstakt mįl į augabragši, einfaldlega af žvķ aš skrįningin nęr ekki til žessa einstaka tilviks.

Lykilatriši og grundvallarforsenda fyrir bęttu sišferši ķ žjóšfélaginu er aš fordęmi sem ašilar ķ įbyrgšar og lykilstöšum ķ žjóšfélaginu sżna meš breytni sinni ķ sišferšislegum įlitamįlum.

Mér hefur oršiš tķšrętt um mjśkt og hart ķ žessu erindi.  Žess vegna žykir mér viš hęfi aš ljśka žvķ meš einföldum sannindum Lao Tse:

Hiš mjśka vinnur bug į hinu harša,

og hiš veika į hinu sterka.

Žetta vita allir,

en enginn breytir samkvęmt žvķ.

Mįlžing Sišfręšistofnun Hįskóli Ķslands, 3. október 1997

Jennż Stefanķa Jensdóttir

 

Eftirmįli:  Sjįlfri fannst mér gott aš lesa žetta erindi aftur, einskonar sjįlfstyrking og uppljómun ef ég hef einhvern tķma veriš ķ vafa um "adrenalķnóžol" mitt gagnvart nśverandi įstandi į Ķslandi, žį er žaš mešfętt.  Svona hugsaši ég fyrir 30-20- 13 įrum og svona hugsa ég enn. 

En ég spyr mig:  "Hver fjandinn geršist žarna į eyjunni minni blįu" eftir aš ég flaug į brott 1998.  Um žaš og ašra hluti hef ég veriš andvaka og pįraš  rśmlega 200 pistla sķšan bśsįhaldabyltingin varš fyrir réttu įri sķšan.

Barįttukvešjur hér eftir sem hingaš til.

3220374250_857e58d902

 

 

 


Innskrįning

Ath. Vinsamlegast kveikiš į Javascript til aš hefja innskrįningu.

Hafšu samband